50-Beden Algı Bozukluğu Yaşayan Hastalar Neden Rinoplasti Olmamalı ?

Beden algı bozukluğu (BDD) veya dismorfizm, kişinin bedeninde veya yüz bölgesinde (burun, göğüsler, saç, cilt vb.) gerçekte var olmayan veya çok hafif derecede bulunan bir kusurla ilgili tekrarlayıcı ve şiddetli bir endişe ile karakterize edilen klinik bir psikiyatrik rahatsızlıktır. Bu bozuklukta, hastaların beden algısı belli bir süreliğine veya tamamen bozulmuştur; artan, kontrol edilemeyen ve önlenemeyen bedenle ilgili kaygılar, sıklıkla mesleki ve sosyal uyumun bozulmasına ve zamanla hastanın kendini çevresinden izole etmesine neden olur. Bu durumdaki hastalara rinoplasti gibi estetik ameliyatların yapılmaması, hem hastanın sağlığı hem de cerrahın etik sorumluluğu açısından büyük önem taşır.

BDD’nin Psikolojik Dinamikleri ve Estetik Ameliyatın Etkisizliği

BDD yaşayan bir hasta, algıladığı kusurundan utanç duyar ve elindeki ayna ile veya sürekli başkalarına sorarak bu “sorunu” çevresine onaylatmaya çabalar. Çözüm arayışıyla kapı kapı doktor gezebilir. Kusurun var olduğunu kabul ettirdiği bir cerrah bulduğunda ise ameliyat olup, gerçekte olmayan bu sözde (de facto) kusurundan kurtulacağına inanır.

Ancak, hiçbir ameliyat, olmayan bir kusuru veya psikolojik bir problemi yok edemez. Tersine, hafif derecede var olan bir kusur, ameliyat sonrasında hastanın zihninde daha da şiddetlenebilir veya odak noktası değişebilir. Geçirilen ameliyat ne kadar başarılı olursa olsun, hasta yeni bir kusur bulur (yoksa icat eder) ve umutsuzca sorunundan kurtulmak için aynı kısır döngü (fasit daire) içinde çare aramaya devam eder. Bu devinim ve neden olduğu sıkıntı, tedavi olmazsa hastanın zamanını, dikkatini, parasını ve hatta yaşamını bütünüyle bu sahte veya abartılı kusuruyla çerçeveler.

BDD’nin Yaygınlığı ve Hastaların Profili

Toplumda Beden Algı Bozukluğu (Body Dysmorphic Disorder, BDD) sıklığı ortalama %1.5 ile %2.5 arasında bildirilmiştir (bu oran metinde %15 olarak belirtilse de, güncel literatürde genellikle daha düşük bir yaygınlık görülür, ancak plastik cerrahiye başvuran popülasyonda bu oran daha yüksek olabilir). Plastik cerrahiye tedavi aramaya gelen dismorfiklerin oranı yaklaşık %20 olarak bildirilmiştir. Değişik derecelerde saptanan BDD görülme oranı kadın hastalarda hayatlarının bir döneminde %5-7 civarında raporlanmıştır. Bu hastalar, sosyal fobi ve depresyona eğilimli karakter özellikleriyle dikkat çekerler; çoğu zaman keskin, sert kuralcı, eleştirel ve değişmez bir görsel güzellik anlayışına sahip olmalarıyla öne çıkarlar.

Dismorfiklerde en sık kusur bulunan alanlar sıra ile cilt, yüz ve burundur. Hastalar muayene sonrasında hemen ve en kısa sürede rinoplasti olmak isterler; bu nedenle asla acele ameliyat kararı alınmamalıdır.

Neden BDD’li Hastalara Estetik Ameliyat Yapılmamalı?

Simon Slap gibi uzmanların da vurguladığı gibi, dismorfizm yaşayan kişilere “estetik” amaçlı, özellikle rinoplasti dahil “ani ve total imaj değişikliğine neden olabilecek” hiçbir estetik cerrahi işlem yapılmamalıdır. Bu durumun başlıca nedenleri şunlardır:

Memnuniyetsizliğin Devamı: Ameliyatın fiziksel olarak başarılı olması, hastanın psikolojik olarak tatmin olmasını sağlamaz. Hastanın memnuniyetsizliği, ameliyat sonrasında başka bir vücut alanına veya cerrahın kendisine yönelebilir.

Psikolojik Sorunların Derinleşmesi: Cerrahi müdahale, altta yatan psikolojik rahatsızlığı çözmediği gibi, ameliyat sonrası iyileşme sürecindeki zorluklar veya beklentilerin karşılanmaması durumunda hastanın depresyon, anksiyete, hatta intihar düşünceleri gibi daha ciddi psikolojik sorunlar yaşamasına neden olabilir.

Tekrarlayan Ameliyat İsteği: BDD’li hastalar, “kusurları” düzeltmek amacıyla sürekli yeni ameliyatlar arayışına girebilir, bu da hem fiziksel hem de finansal açıdan büyük yükler getirir.

Cerrah-Hasta İlişkisinin Bozulması: Bu hastalarla çalışmak, cerrahlar için de zorlayıcıdır; hasta-cerrah ilişkisi gerginleşebilir ve yasal sorunlara yol açabilir.

Ergenlik öncesi aile ortamında sürekli aşağılanma ve utandırılma yaşayan kişilerde sık görüldüğü ileri sürülen beden algı bozukluğunun tedavisi cerrahi değil, psikiyatridir. BDD’nin nedenleri ve tedavisi hakkında dikkat çekici bilgiler veren çok satan kitaplar arasında “The Broken Mirror” gibi eserler bulunur.

Çözüm ve Yaklaşım

Arada kalınan olgularda, hastanın yararına olmak üzere, psikiyatri görüşü almak çok doğru, yerinde ve bağlayıcı bir tercih olabilir. Cerrahın, hastanın ameliyat öncesinde psikiyatrik değerlendirme almasını şart koşması etik ve klinik olarak doğru bir yaklaşımdır.

Rinoplastide zor ve sorunlu hasta örneği olarak gösterilen bazı özellikler (mükemmeliyetçi yapı, cerrahın sözünü kesme, göz temasından kaçınma, internetten edinilen bilgilerle kendini uzman görme, hekime tıbbi teknik dayatma, kronik uyku sorunları yaşayan genç hastalar) BDD’nin veya ilişkili psikolojik sorunların belirtileri olabilir. Bu tür hastaların dikkatle değerlendirilmesi ve ameliyat yerine psikolojik destek almalarının sağlanması esastır.

Ne Öğrendik?

Beden Algı Bozukluğu (BDD)’nun, kişinin bedeninde “gerçekte var olmayan veya hafif derecede bulunan” bir kusura aşırı endişe duymasıyla karakterize psikiyatrik bir rahatsızlık olduğunu öğrendik. BDD’li hastaların rinoplasti olmaması gerektiğini, çünkü ameliyatın psikolojik sorunları çözemediğini, hatta şiddetlendirebileceğini ve memnuniyetsizliğin devamına yol açabileceğini anladık. Bu hastalarda tekrarlayan ameliyat isteği ve psikolojik sorunların derinleşme riskinin yüksek olduğunu kavradık.

BDD’nin sıklıkla sosyal fobi ve depresyonla ilişkili olduğunu ve en sık cilt, yüz ve burunda kusur algıladıklarını öğrendik. BDD’nin tedavisinin cerrahi değil, psikiyatrik olduğunu ve şüphelenilen durumlarda psikiyatri görüşü almanın zorunlu olduğunu kavradık. Mükemmeliyetçi, sabırsız ve cerrahla iletişimde zorlanan hastaların da riskli grupta yer alabileceği bilgisini edindik.

Kaynakça

de Souza TSC, Patrial MTCRO, Meneguetti AFC, de Souza MSC, Meneguetti ME, Rossato VF. Body Dysmorphic Disorder in Rhinoplasty Candidates: Prevalence and Functional Correlations. Aesthetic Plast Surg. 2021 Apr;45(2):641-648. PMID: 32875438.

Reichert M, Scheithauer M, Hoffmann TK, Hellings P, Picavet V. Die Körperdysmorphe Störung: Was Rhinochirurgen darüber wissen sollten [What rhinoplasty surgeons should know about body dysmorphic disorder (BDD)]. Laryngorhinootologie. 2014 Aug;93(8):507-13. German. PMID: 25073022.

Moosaie F, Javankiani S, Mansournia MA, Rahavi S, Najeeb ZJ, Mohammadi S, Saedi B. Comparison of Aesthetic and Functional Rhinoplasty Outcomes Between Patients with Body Dysmorphic Disorder and Normal Individuals. Aesthetic Plast Surg. 2024 Oct;48(20):4121-4129. PMID: 38575764.